अहिलेको सार्वजनिक जीवन र राजनीतिको सबैभन्दा ठूलो संकट नीति वा कार्यक्रमको अभाव होइन, बरु नेतृत्वमा हाबी हुँदै गएको अहंकारको ‘भाइरस‘ हो। दार्शनिक रूपमा ‘अज्ञानता’ बाट जन्मने अहंकारले कसरी व्यक्ति, संस्था र समग्र समाजलाई नै विनाशको बाटोमा लैजान्छ भन्ने कुरा हाम्रा पौराणिक इतिहासदेखि वर्तमानको कार्यसम्पादन शैलीसम्म छर्लङ्ग छ।
१. ‘मैले‘ र ‘मेरो‘ को संकीर्णता: राजनीतिको नयाँ रोग
सार्वजनिक पदमा पुगेका व्यक्तिहरूमा अहिले सेवाभावभन्दा पनि ‘स्व-महिमा‘ (Self-Glorification) को भोक बढी देखिन्छ। “यो मैले गरेँ,” “मेरो कार्यकालमा भयो,” “म नभएको भए सम्भव थिएन” जस्ता अभिव्यक्तिहरू अहंकारका स्पष्ट लक्षण हुन्। जब नेताले आफूलाई राज्य वा संस्थाभन्दा ठूलो ठान्न थाल्छ, त्यहाँबाट विधिको शासन अन्त्य हुन्छ र शक्तिको उन्माद सुरु हुन्छ।
२. इतिहासको ऐना र वर्तमानको अहंकार
इतिहासमा रावण, दुर्योधन र हिरण्यकश्यप जस्ता पात्रहरूको पतन कुनै भौतिक शक्तिको कमीले भएको थिएन, बरु उनीहरूको ‘अजय हुनुको भ्रम‘ र अहंकारले भएको थियो।
- अहंकार र विवेक: अहंकारले व्यक्तिको ‘क्रिटिकल थिंकिङ’ (विवेक) मार्छ।
- आलोचना सहने क्षमता: अहंकारी नेतृत्वले रचनात्मक आलोचनालाई ‘शत्रुता’ देख्छ, जसले गर्दा ऊ वरिपरि चाटुकारहरूको घेरा मात्र बाँकी रहन्छ।
३. आध्यात्मिक रिक्तता र आधुनिक शिक्षाको असफलता
हाम्रो आधुनिक शिक्षा प्रणालीले हामीलाई ‘पद, पैसा र प्रतिष्ठा’ कमाउन त सिकायो, तर ‘आत्मा र आत्मज्ञान‘ बाट टाढा पुर्यायो।
“अहंकार मनको इन्धन हो।”
जबसम्म सार्वजनिक जीवन जिउनेहरूले आफूलाई शरीर र पदभन्दा माथि उठेर एउटा ‘सेवक’ को रूपमा चिन्न सक्दैनन्, तबसम्म समाजमा द्वेष, विवाद र विखण्डन कायमै रहन्छ।
निकासको मार्ग: निरंहकारिता र सेवाभाव
विश्लेषकको नजरमा, अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न अब ‘साधना र आत्मचिन्तन‘ केवल योगीहरूको विषय मात्र रहेन, यो त हरेक सार्वजनिक प्रशासक र राजनीतिज्ञका लागि अनिवार्य ‘सफ्ट स्किल’ बन्नुपर्ने देखिन्छ।
- गल्ती स्वीकार्ने साहस: आफ्नो गल्ती स्वीकार्न सक्नु अहंकार विरुद्धको पहिलो जीत हो।
- समन्याय र समभाव: अरूको योगदानलाई कदर गर्ने र सबैलाई समान दृष्टिले हेर्ने संस्कारले मात्र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।
- करुणा र प्रेम: क्रोध र ईर्ष्यालाई विस्थापित गर्न करुणा र प्रेमको खेती गर्नु नै आजको आवश्यकता हो।
अन्तिम निचोड: शक्तिशाली हुनु र अहंकारी हुनु बीचको मसिनो रेखा चिन्न नसक्दा धेरै ठूला साम्राज्य र राजनीतिक करियरहरू ध्वस्त भएका छन्। त्यसैले, सार्वजनिक जीवनमा रहेकाहरूले समयमै आफ्नो ‘अहं’ को आयतन नाप्नु र त्यसलाई विनम्रताले पखाल्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ।
