काठमाडौँ, १२ फागुन । हाम्रो पेटको तल्लो भागमा हुने प्याङ्क्रियाज ग्रन्थीले इन्सुलिन र ग्लुकागोन नामक हर्मोन उत्पादन गर्छ। जब शरीरमा इन्सुलिनको उत्पादन कम हुन्छ वा यसको प्रभावकारिता घट्छ, तब रगतमा चिनी (ग्लुकोज) को मात्रा बढ्न जान्छ। यसै अवस्थालाई चिकित्सा भाषामा मधुमेह वा चिनीरोग भनिन्छ।
१. ग्लुकोज : शरीरको इन्धन
हामीले खाएको खाना कार्बोहाइड्रेटको साधारण रूप ‘ग्लुकोज’ मा परिणत हुन्छ, जसको रासायनिक सूत्र C₆H₁₂O₆ हो। इन्सुलिनले यो ग्लुकोजलाई कोषहरूमा पुर्याएर ऊर्जामा बदल्न मद्दत गर्छ। यदि ग्लुकोज कोषमा जान पाएन भने रगतमै थुप्रिन्छ र मधुमेहको समस्या निम्तिन्छ।
२. सुगरको मात्रा : कति हुनुपर्छ?
सामान्य अवस्थामा रगतमा चिनीको मात्रा ठिक्क हुनुपर्छ। डा. बुद्ध कार्कीका अनुसार यसको मापन निम्नानुसार हुन्छ:
| अवस्था | खाली पेट (Fasting) | खानापछिको २ घण्टा (PP) |
| सामान्य | १०० भन्दा कम | १४० भन्दा कम |
| प्रि-डायबिटिज | १०० देखि १२५ सम्म | १४० देखि २०० सम्म |
| मधुमेह | १२६ भन्दा बढी | २०० भन्दा बढी |
नोट: रगतमा चिनीको मात्रा आवश्यकताभन्दा कम हुनुलाई ‘हाइपोग्लाइसेमिया’ भनिन्छ, जुन स्वास्थ्यका लागि उत्तिकै जोखिमपूर्ण हुन्छ।
३. मधुमेहका प्रकारहरू
-
टाइप–१: शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले इन्सुलिन बनाउने कोष नष्ट गर्दा यो समस्या देखिन्छ। यो प्रायः सानै उमेरमा देखिन्छ र बिरामीले अनिवार्य इन्सुलिन लिनुपर्छ।
-
टाइप–२: ९० देखि ९५ प्रतिशत बिरामीलाई यही प्रकारको मधुमेह हुन्छ। मोटोपन, निष्क्रिय जीवनशैली र वंशाणुगत कारणले यो लाग्ने गर्छ।
-
गेस्टासनल डायबिटिज: यो विशेषगरी गर्भवती महिलामा हर्मोनको गडबडीका कारण देखिन्छ।
४. प्रमुख लक्षणहरू
यदि तपाईँमा निम्न लक्षण देखिएका छन् भने तुरुन्त सुगर जाँच गराउनुपर्छ:
-
अत्याधिक भोक र तिर्खा लाग्नु।
-
छिनछिनमा पिसाब लाग्नु।
-
बिना कारण तौल घट्नु र थकाइ लाग्नु।
-
दृष्टि धमिलो हुनु र मुख सुक्नु।
-
हातगोडा झमझमाउनु वा पोल्नु।
५. नियन्त्रण र रोकथामका उपायहरू
मधुमेहलाई पूर्ण रूपमा निको पार्न नसकिए पनि सही जीवनशैलीले नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ:
-
स्वस्थ खानपान: फाइबरयुक्त खाना (तरकारी, फलफूल, गेडागुडी) खाने। भात वा कार्बोहाइड्रेटको मात्रा कम गर्ने। (विज्ञको सुझाव: ४०% कार्बोहाइड्रेट र ६०% प्रोटिन/भिटामिन)।
-
शारीरिक सक्रियता: नियमित व्यायाम, योग वा ध्यान गर्ने।
-
तनाव व्यवस्थापन: तनावले रगतमा सुगर बढाउने हर्मोन उत्पादन गर्छ, त्यसैले पर्याप्त निद्रा र विश्राम आवश्यक छ।
-
नियमित परीक्षण: रगतमा चिनीको मात्रा समय-समयमा जाँच गरिरहने।
सम्पादकीय नोट :
मधुमेहले समयमै उपचार नपाए मुटु, मिर्गौला, आँखा र स्नायु प्रणालीमा गम्भीर क्षति पुर्याउन सक्छ। डा. कार्कीले भने जस्तै प्रि-डायबिटिजको अवस्थामै सचेत भएर जीवनशैली बदलेमा टाइप-२ मधुमेहबाट बच्न सम्भव छ ।
