अनलाइन दुर्व्यवहार र साइबर बुलिङ बाट बालबालिकालाई कसरी जोगाउने ? आज सुरक्षित इन्टरनेट दिवसको सन्देश

काठमाडौँ । ‘एआई संचालित इन्टरनेटमा स्मार्ट प्रविधि, सुरक्षित विकल्पहरू’ भन्ने मूल नाराका साथ आज नेपालसहित विश्वभर ‘सुरक्षित इन्टरनेट दिवस’ मनाइँदैछ । १७० भन्दा बढी देशहरूमा विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रमसहित यो दिवस मनाउन लागिएको हो ।

साइबर सुरक्षाका सम्बन्धमा चेतना अभिवृद्धि गर्ने र विशेषगरी बालबालिका तथा युवावर्गलाई अनलाइन सुरक्षा प्रदान गर्न सामूहिक शक्ति विकास गर्ने उद्देश्य यस दिवसले बोकेको छ ।

नेपालमा समन्वय र सचेतना : नेपालमा सन् २०१९ देखि चाइल्ड सेफ नेटले यस दिवसको समन्वय र प्रवर्धन गर्दै आएको छ । प्रविधिको सकारात्मक प्रयोगबारे जानकारी दिन सरकारी निकाय, विद्यालय, अभिभावक, र सामाजिक संस्थाहरूले निर्वाह गर्नुपर्ने भूमिकाका विषयमा आज विभिन्न अन्तर्क्रियाहरू आयोजना गरिँदैछ ।

डिजिटल युगका गम्भीर जोखिमहरू : इन्टरनेटले ज्ञान र सूचनाको अभूतपूर्व अवसर दिए पनि यसको असुरक्षित प्रयोगले बालबालिका र युवाहरू निम्न जोखिममा पर्ने देखिएको छ :

• अनलाइन यौन दुर्व्यवहार र शोषण

• साइबर बुलिङ र सेक्स्टोर्सन (यौनजन्य फिरौती)

• साइबर छलकपट (फिसिङ)

• इन्टरनेटको लत (Addiction)

कोभिड–१९ पछिको अवस्था र सजगता : विज्ञहरूका अनुसार कोभिड–१९ को विश्व महामारीपछि बालबालिकाहरूमा इन्टरनेटको लत बढेको छ भने अनलाइन बालयौन शोषणका घटनाहरूमा पनि वृद्धि भएको पाइएको छ । यस्तो अवस्थामा बालबालिकालाई इन्टरनेटको नकारात्मक प्रभावबाट जोगाउन सरकारी तथा निजी क्षेत्रले समयमै सजगता र सक्रियता अपनाउनु अनिवार्य देखिएको छ ।

प्रविधिको प्रयोगलाई रमाइलो र ज्ञानवर्धक बनाउँदै सुरक्षित राख्नु नै आजको मुख्य आवश्यकता हो ।

बालबालिकालाई अनलाइनमा सुरक्षित राख्ने ५ उपायहरू

अनलाइन संसारमा बालबालिकालाई एक्लै छोड्नुभन्दा उनीहरूलाई ‘डिजिटल साक्षर’ बनाउनु नै उत्तम सुरक्षा हो ।

१. खुला संवाद र विश्वासको वातावरण

बालबालिकासँग इन्टरनेटमा उनीहरूले के हेर्छन् र कोसँग कुरा गर्छन् भन्नेबारे नियमित कुरा गर्नुहोस्। उनीहरूलाई यो विश्वास दिलाउनुहोस् कि यदि अनलाइनमा कसैले नराम्रो व्यवहार गरेमा वा डराएमा, उनीहरूले सजाय पाउने डर बिना तपाईँलाई भन्न सक्छन् ।

२. गोपनीयता सेटिङ (Privacy Settings) को प्रयोग

बालबालिकाले प्रयोग गर्ने सामाजिक सञ्जाल र गेमहरूमा ‘प्राइभेसी सेटिङ’ मिलाइदिनुहोस्।

• उनीहरूको प्रोफाइल ‘प्राइभेट’ राख्नुहोस्।

• अपरिचित व्यक्तिले म्यासेज गर्न नसक्ने गरी सेटिङ मिलाउनुहोस्।

• आफ्नो लोकेसन (Location) सेयर नगर्न सिकाउनुहोस्।

३. ‘थिङ्क बिफोर यु क्लिक’ (Think Before You Click)

बालबालिकालाई कुनै पनि लिङ्क वा विज्ञापनमा क्लिक गर्नुअघि सोच्न सिकाउनुहोस् । अपरिचित व्यक्तिले पठाएका फाइल वा फोटोहरूले ‘मालवेयर’ वा ‘फिसिङ’ को जोखिम निम्त्याउन सक्छन् भन्ने जानकारी दिनुहोस् ।

४. कडा पासवर्ड र टु-फ्याक्टर अथेन्टिकेसन

उनीहरूलाई आफ्ना पासवर्डहरू गोप्य राख्न र कसैलाई पनि (घनिष्ठ साथीलाई पनि) नभन्न सिकाउनुहोस्। सम्भव भएसम्म उनीहरूको अकाउन्टमा ‘Two-Factor Authentication’ सुचारु गरिदिनुहोस् ।

५. स्क्रिन टाइम र डिजिटल बाउन्ड्री

इन्टरनेट प्रयोग गर्ने समय र ठाउँ निश्चित गर्नुहोस् । उदाहरणका लागि: “खाना खाने टेबलमा र सुत्ने कोठामा फोन लैजान नपाइने” नियम बनाउनुहोस्। यसले गर्दा उनीहरू इन्टरनेटको लतबाट जोगिन्छन् र अभिभावकको निगरानीमा रहन्छन् ।

यदि दुर्व्यवहार भइहालेमा के गर्ने ?

यदि तपाईँको बच्चा साइबर बुलिङ वा दुर्व्यवहारमा परेको थाहा पाउनुभयो भने:

• तुरुन्तै प्रतिक्रिया नजनाउनुहोस् : बुलिङ गर्ने व्यक्तिलाई गाली गर्दा वा प्रतिवाद गर्दा समस्या झन् बढ्न सक्छ ।
• प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस् : नराम्रा म्यासेज वा फोटोहरूको स्क्रिनसट लिएर प्रमाणका रूपमा राख्नुहोस् ।
• ब्लक र रिपोर्ट गर्नुहोस् : सम्बन्धित प्लेटफर्ममा उक्त व्यक्तिलाई ब्लक गर्नुहोस् र रिपोर्ट गर्नुहोस् ।
• कानुनी सहायता लिनुहोस् : गम्भीर अवस्थामा नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो वा चाइल्ड सेफ नेट जस्ता संस्थाहरूमा उजुरी गर्नुहोस् ।